Thứ bảy, 24/06/2017 - 10 giờ 47
Liên kết website
 
Biên khảo  
Bên mộ cụ Đào Tấn
Chủ nhật, 11/06/2017 11 giờ 13 GMT+0

Tôi biết đến cụ Đào Tấn từ lúc học đại học bởi cụ được nhắc đến trong chương tŕnh khoa học xă hội như một bậc trí giả, nhà soạn tuồng làm rạng danh nghệ thuật truyền thống. Mấy mươi năm sau, cùng các thành viên Hội Nhà văn TP Cần Thơ, tôi mới có dịp viếng thăm phần mộ của người, với bao nỗi cảm hoài.

Vị quan thanh liêm triều Nguyễn

Cụ tên thật là Đào Đăng Tấn (1845-1907), tự Chỉ Thúc, hiệu Tô Giang, Mộng Mai, biệt hiệu Mai Tăng; quê ở thôn Vĩnh Thạnh, tổng Thời Tú, huyện Tuy Phước, phủ An Nhơn, tỉnh B́nh Định (nay là thôn Vĩnh Thạnh, xă Phước Lộc, huyện Tuy Phước, B́nh Định). Ông thuộc ḍng dơi Lộc Khê hầu Đào Duy Từ (1572-1634), người đă dựng nên Lũy Thầy nổi tiếng ở xứ Quảng B́nh thời chúa Nguyễn. Thuở nhỏ Đào Tấn theo học với cụ tú Nguyễn Diêu, người làng Nhơn Ân, xă phước Thiện cùng huyện Tuy Phước. Không những thầy dạy chữ để đi thi mà c̣n gieo trong ông niềm say mê tuồng cổ, đào tạo ông trở thành một nhà soạn tuồng. V́ vậy, lúc mới 19 tuổi, đang học với thầy, cụ Đào Tấn đă soạn vở tuồng đầu tay Tân Dă Đồn, nổi tiếng từ dó.

H́nh trong nhà thờ cụ Đào Tấn.

Ông đổ cử nhân khoa Đinh Măo (1867) năm 22 tuổi dưới triều vua Tự Đức nhưng dẫu văn tài xuất chúng, cụ Đào Tấn khá lận đận trường thi, không vượt qua kỳ thi hội tiếp theo. Măi đến bốn năm sau (1871) khi vua Tự Đức cho rà soát lại những người chưa đỗ đạt, ông mới được triệu về kinh thành Huế, được sơ bổ Điền tịch và sung vào Hiệu thư ở Nội các (tức hội nhà văn của triều đ́nh), phụ trách việc biên soạn và sáng tác, do vua Tự Đức làm chủ tọa.

Năm 1874, ông được bổ nhiệm Tri phủ Quảng Trạch, sau thăng lên Phủ doăn Thừa Thiên. Trong những năm 1871 đến 1904, từ thời vua Tự Đức đến vua Thành Thái, ông kinh qua các chức vụ như Tham biện, Tổng đốc An Tĩnh, Tổng đốc Nam Ngăi, Thượng thư Bộ binh, Bộ công, quan hàm nhất phẩm, được phong Hiệp biện Đại học sĩ, tước Vinh Quang tử. Năm 1904 ông lui về quê nhà ở ẩn.

Suốt những năm làm quan (1871- 1904), trải mấy triều đại nhà Nguyễn, lúc nào cụ Đào Tấn cũng là một vị quan cương trực, thanh liêm, nhân phẩm sáng ngời được giới sĩ phu trọng nể và nhân dân yêu quư. Điều đặc biệt là ngay trong thời gian làm quan, cụ Đào Tấn vẫn viết tuồng, làm thơ, nhuận sắc các vở tuồng cổ chứ không đợi đến lúc thối quan.

Ông qua đời ngày 23 tháng 8 năm 1907, chỉ mấy năm sau khi ông thoái ẩn. Mộ và đền thờ ông đều nằm tại đất B́nh Định và luôn có người lui tới, thắp hương tưởng nhớ.

Hậu Tổ của nghệ thuật tuồng

"Trời chẳng cho nhàn, vào bận rộn này t́m chút rảnh

Việc đời như kịch, há trong chốn giả bảo không chân" (*)

Đó là lời dịch câu đối chữ Hán mà cụ Đào Tấn viết ở "Học bộ đ́nh". Theo đó cho thấy, ông xem việc sáng tác tuồng là một phần cuộc sống. Câu đối c̣n cho thấy ông ư thức rất rơ về vai tṛ của nghệ thuật tuồng trong mối liên hệ với cuộc sống. Thông qua các vở tuồng, cụ Đào Tấn thể hiện nỗi niềm trước thời cuộc đồng thời cũng thấy được giá trị tinh thần cao quư của bộ môn nghệ thuật này.

Trong cuộc đời làm quan ông không ngừng nhuận sắc các vở tuồng kinh điển như Sơn Hậu, Tam Nữ Đồ Vương, Đào Phi Phụng, Nguyệt Cô Hóa Cáo, Ngũ Hổ B́nh Tây và soạn hàng chục vở tuồng xuất sắc như Cổ Thành Hội, Trầm Hương Các, Hoàng Phi Hổ Quá Giới Bài Quan, Hộ Sanh Đàn… Thời rực rỡ nhất của ông trong sự nghiệp viết tuồng là những năm 1998-1902. Đó là khi ông có thời gian trau dồi trong Ban Hiệu thư, từ đó có điều kiện trau chuốt văn tuồng, bổ sung kiến thức để vở tuồng viết ra uyên bác, nghiêm ngặt trong từng ư từng câu. Vua Tự Đức từng khen ông "Bút pháp như thần" chính là vậy. Đời sau cũng xưng tụng cụ Đào Tấn là "Ông vua của nghệ thuật tuồng"(**). Phong cách tuồng của ông cũng được nhân dân yêu mến gọi là "Tuồng cụ Đào". Bởi v́ ông vẫn lấy tích xưa nhưng đă vượt qua khuôn khổ của "tuồng pho" (tức tuồng tích đă sẵn trong sách, người xem đă rành kịch t́nh và đi xem tuồng chỉ để thưởng thức tài của nghệ sĩ và đạo diễn, tuồng pho thường theo sát đạo lư: Phụ tử đắc kỳ hiếu / Quân thần tận kỳ trung / Phu phụ đơn kỳ thuận / Bằng hữu chi kỳ tín / Huynh đệ toàn kỳ cung). Tuồng của cụ Đào Tấn đă phá vỡ khuôn mẫu ước lệ công thức trong kết cấu kịch bản, trong ngôn từ, để từ đó tạo thành những h́nh tượng nhân vật bất hủ. Ông c̣n có công lớn trong việc hoàn thiện âm nhạc tuồng, mỹ thuật sân khấu (trang trí, trang phục, đạo cụ…). Cụ Đào Tấn là người đầu tiên đưa tuồng dân gian vào cung đ́nh và ngược lại. Ông đă từng cho thả bè chuối trên kênh để diễn một trận thủy chiến, cũng có khi ông cho diễn tuồng ngay trên đường làng Vĩnh Thạnh để dân chúng xem. Làm sao người dân B́nh Định thời đó có thể quên được những nghệ sĩ tuồng quen thuộc như Đội Hiệp, Cửu Khi, Bát Phân, Quản cơ Thường, Chánh ca Hoa, Chánh ca Nghiêm, Chánh ca Vơ…

Cho nên ông được xem là "Hậu tổ nghệ thuật tuồng" và được tôn vinh danh nhân văn hóa dân tộc. Ngoài những đóng góp lớn cho nghệ thuật tuồng cổ, cụ Đào Tấn c̣n là một nhà lư luận sân khấu với tác phẩm "Hư trường tùy bút", là một nhà thơ với nhiều tập thơ dưới bút danh Mộng Mai…

***

Buổi chiều, rẽ vào bên trái dưới cầu Bà Gi, đoàn văn nghệ sĩ chúng tôi vượt qua con đường nhỏ gập ghềnh vào khu mộ vị thầy tuồng của B́nh Định. Mộ ông nằm trên đồi Huỳnh Mai, thuộc xă Phước Nghĩa, huyện Tuy Phước, B́nh Định, đi lên gần trăm bậc thang mới tới nơi. Ngay bên dưới đă có biển đề "Di tích lịch sử- Mộ Đào Tấn". Bên kia là bảng đá xanh ghi: Di tích Mộ Đào Tấn, nơi an nghỉ cuối cùng của nhà soạn tuồng- nhà thơ- nhà hoạt động sân khấu xuất sắc thế kỷ XIX được Nhà nước công nhận ngày 24-1-1998. Vượt những bậc thang, lên đồi, ở đó ngôi mộ trắng nằm giữa, phía trước là hai cột xi măng quét vôi ŕa vàng, bên trong màu xanh. Mộ có bậc tam cấp đi lên, trước mặt và sau lưng đều có b́nh phong. Ngôi mộ nhỏ, gọn nhưng hài ḥa cân đối, từ trên cao nh́n xuống, cỏ cây bao bọc xanh ngút. Đứng bên mộ trong buổi chiều, ḷng nhẹ bổng, lâng lâng. Chợt nhớ một câu thơ của cụ Đào Tấn:

Lao xao sóng vỗ ngọn tùng

Gian nan là nợ anh hùng phải vay

Ông là vị quan thanh liêm, "Ông vua của nghệ thuật tuồng", đă vay và đă trả cho đời những vở tuồng tuyệt tác sống măi đến hôm nay. Khi chúng tôi xuống đồi, nắng chiều đă dịu bớt, những kẻ hậu bối ngưỡng mộ văn tài và đức độ của cụ Đào Tấn, chợt nhớ một câu nói nổi tiếng của ông "Sống ở đời thấy chuyện ngang trái không trị th́ c̣n mặt mũi nào dạy dỗ thiên hạ trong tuồng".

Bút kư: NGUYỄN NGỌC TUYẾT


Chú thích:
(*) Nguyên tác: "Thiên bất dự nhàn, thả hướng mang trung tầm tiểu hạ
Sự đồ như hí, hà tu giả xứ tiếu phi chân" (**) Lời Tố Hữu

           


loading...

Các tin đã đưa:  
Dấu xưa mộ cổ Cần Thơ (05/06/2017)
Dấu xưa mộ cổ Cần Thơ (05/06/2017)
Dấu xưa mộ cổ Cần Thơ (03/06/2017)
“Vua vũ khí” Trần Đại Nghĩa (03/06/2017)
Dấu xưa mộ cổ Cần Thơ (03/06/2017)
Bước đầu t́m hiểu về Chánh Lănh binh Vơ Duy Tập (28/05/2017)
Đôi điều về vở cải lương “Nửa đời hương phấn” (20/05/2017)
Lặng thầm tháng Năm (14/05/2017)
Xây Chầu Đại Bội (14/05/2017)
“Xếp bút nghiên” và những hành khúc bất hủ (06/05/2017)

TIN VẮN

 Afghanistan. Ngày 22-6, vụ đánh bom tự sát bằng ôtô ngay bên ngoài một ngân hàng ở thành phố Lashkar Gah, thủ phủ tỉnh Helmand, miền Nam Afghanistan, khiến ít nhất 34 người chết và 60 người bị thương. Vụ việc xảy ra khi công nhân đang xếp hàng chờ rút tiền lương. Chưa có tổ chức nào thừa nhận là thủ phạm.

 Venezuela. Tổng thống Nicolás Maduro đă bổ nhiệm Đại sứ Venezuela tại Tổ chức các nước châu Mỹ (OAS) Samuel Moncada làm Ngoại trưởng thay bà Delcy Rodríguez, người sẽ ra tranh cử thành viên Quốc hội lập hiến vào tháng 7 tới.

 LHQ. Tổng Thư kư Liên Hiệp Quốc (LHQ) Antonio Guterres đă chỉ định nhà ngoại giao kỳ cựu của Nga Vladimir Voronkov làm người đứng đầu Văn pḥng Chống khủng bố của LHQ mới được thành lập.

 Pháp. Tổng thống Emmanuel Macron đă bổ nhiệm chuyên gia luật theo đường lối cánh tả Nicole Balloubet làm Bộ trưởng Tư pháp thay thế ông Francois Bayrou, trong khi bà Florence Parly - một thành viên của đảng Xă hội, được cử làm Bộ trưởng Quốc pḥng thay thế bà Sylvie Goulard vừa tuyên bố từ chức chỉ sau 1 tháng nắm quyền.

 Iraq. Theo Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF), hơn 5 triệu trẻ em ở Iraq cần tới cứu trợ nhân đạo khẩn cấp do hậu quả của cuộc chiến chống tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng.

V.P (TTXVN, AFP)

MỚI CẬP NHẬT
 Công dân EU có thể ở lại Anh hậu Brexit
 Trung Quốc chấn chỉnh “tiếng Anh kiểu Trung”
 Cấp ủy và Ủy ban Kiểm tra các cấp trong thành phố thi hành kỷ luật 81 đảng viên vi phạm
 Đề nghị đầu tư phát triển nhân lực, trang thiết bị khoa học và công nghệ
 Lănh đạo thành phố tiếp các nhà đầu tư Hàn Quốc
   CÔNG LUẬN QUAN TÂM
Đổi mới để đáp ứng yêu cầu hội nhập
Gỡ những nút thắt về giao thông cho đồng bằng sông Cửu Long
Ông Trần Thanh Mẫn được hiệp thương cử giữ chức vụ Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam khóa VIII, nhiệm kỳ 2014-2019
Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc làm việc với Thủ tướng Campuchia Samdech Techo Hun Sen
Tạm hoăn phiên ṭa theo đề nghị của Viện Kiểm sát
Nhiều hoạt động Kỷ niệm 92 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam
Vụ án cán bộ Thanh tra Sở GTVT TP Cần Thơ nhận hối lộ
9 bị cáo hầu ṭa
Kết nối “CUNG-CẦU” hỗ trợ người chăn nuôi heo
Dự án nâng cấp Trường Đại học Cần Thơ có kinh phí thực hiện trên 105 triệu USD
Trợ lực để sinh viên, giảng viên trẻ nghiên cứu khoa học
Đồng hành cùng sĩ tử trước giờ G
Hiểu đúng để khởi nghiệp thành công
6 nguyên nhân đổ mồ hôi nhiều phụ nữ sau 40 cần chú ư
Hồ Bún Xáng- điểm nhấn cho Cần Thơ
Định vị Việt Nam vào đúng ḍng chảy chính, phù hợp với lợi ích quốc gia - dân tộc